Achtergrond | Hoe kun je enigszins ethisch verantwoord op vakantie?

Dit artikel verscheen in het Nederlands Dagblad op 11 januari 2020.

Vliegschaamte, dat kennen we inmiddels wel. Maar er zijn meer manieren waarop een vakantie een negatieve impact kan hebben. Met de Vakantiebeurs voor de boeg daarom de vraag: hoe kun je toch enigszins ethisch verantwoord van je vakantie genieten?

Hé vakantieganger, denk aan lokale ondernemers

Naar Lesbos op vakantie, kan dat nog nu we dat Griekse eiland vooral kennen van de verhalen over vluchtelingen die daar in mensonterende omstandigheden in kampen leven? Als je die vraag aan Google stelt, kun je uit de zoeksuggesties opmaken dat meer mensen zich dat afvragen. Maar misschien wel met een andere reden. ‘Waar ligt vluchtelingenkamp Moria?’, of: ‘Vluchtelingen Lesbos 2019’ en soortgelijke zoekopdrachten – maar dan met plaatsnamen op het eiland – verraden dat mensen vooral willen weten of ze tijdens hun zonvakantie het risico lopen geconfronteerd te worden met zo veel leed.

Het toerisme op Lesbos heeft flink geleden onder de vluchtelingencrisis. In 2016 nam het toerisme met 80 procent af. En daarom vind je met diezelfde Google-vraag ook een hoop sites en blogs die je juist aanmoedigen het eiland te bezoeken om de lokale bevolking, die het door de Griekse crisis sowieso al niet makkelijk had, te ondersteunen.

niet naar Parijs

Het is een van de ethische dilemma’s waarvoor een vakantieganger wordt geplaatst. Moet je nog wel op vakantie gaan naar de Turkse Rivièra terwijl een paar honderd kilometer verderop activisten en journalisten zonder pardon worden vastgezet? Is het verantwoord om voor een lekkere strandvakantie naar Bali te vliegen en daarmee net zoveel CO2 uit te stoten als de gemiddelde personenauto in vier jaar doet?

Nu vliegschaamte twee jaar terug zelfs bijna ‘woord van het jaar’ was, zijn de meeste mensen zich er wel van bewust dat vliegen een grote bijdrage levert aan het klimaatprobleem. Dat merken ze ook bij reisorganisatie TUI, laat woordvoerder Anke van Nieuwenhuizen weten. ‘We merken dat men bewuster is gaan leven, ook als het om vakantie gaat. Steeds meer mensen boeken bijvoorbeeld een duurzame accommodatie. TUI fly Nederland heeft in de afgelopen tien jaar de CO2-uitstoot met 21 procent beperkt. Vanaf dit najaar stoppen we met het aanbieden van vliegreizen naar Parijs en we verkennen de mogelijkheden dit ook te doen bij steden als Londen en Berlijn.’

Daarnaast bestaat de mogelijkheid om je CO2-uitstoot te compenseren. Op verschillende websites kun je berekenen hoeveel bomen nodig zijn om de CO2-uitstoot van jouw vliegreis te compenseren: geld overmaken en klaar is Kees.

Maar zo makkelijk werkt het in de praktijk niet altijd. Zo zijn er verschillende rekentools in omloop die andere uitkomsten geven. Sommige nemen tussenlandingen niet mee, terwijl juist het landen en opstijgen de meeste uitstoot veroorzaakt. Andere houden geen rekening met wat voor bomen worden geplant en waar, en hoelang die blijven staan.

Shell-klanten kunnen voor één cent per liter extra aan de pomp hun uitstoot compenseren. Dat geld investeert het bedrijf in een bos in Indonesië, wat overigens nog steeds geen oplossing is voor het uitputten van de fossiele brandstoffen. Maar nog maar een maand geleden werd bekend dat delen van het klimaatbos in brand waren gestoken omdat omwonenden helemaal niet zitten te wachten op bos daar. Weg CO2-compensatie.

Zolang er nog meer bos gekapt wordt dan er wordt aangeplant (volgens de non-profitorganisatie Trees for All worden jaarlijks 15 miljard bomen gekapt, en 5 miljard bomen geplant), is die CO2-compensatie natuurlijk relatief. Al met al zitten er dus nogal wat haken en ogen aan klimaatneutraal vliegen of autorijden.

westerse vakantiereuzen

Naast gevolgen voor het klimaat kan toerisme ook een negatieve invloed hebben op de leefomstandigheden van de lokale bevolking. Een all-inclusive vakantie is natuurlijk heel handig omdat je van tevoren al weet wat je reis je all-in gaat kosten, maar het betekent ook dat je niet meer je geld gaat uitgeven bij lokale restauranthouders, of een excursie boekt bij een lokale gids. En aangezien de vakantieresorts vaak in handen zijn van grote westerse vakantiereuzen, komt dus niets van jouw geld ten goede aan de plaatselijke economie.

Uit onderzoek van de Britse organisatie Tourist Concern, dat tot 2018 onderzoek deed naar de ethische implicaties van toerisme, bleek dat in Turkije minder dan tien procent van alle inkomsten van all-inclusive concepten uiteindelijk ten goede kwam aan de economie van het land. En nog minder kwam ook terecht in de regio waar de toeristen kwamen.

Slapen en eten bij lokale ondernemers is dan ook een belangrijk punt van de lijst met tien regels voor ethisch toerisme die journaliste Natasha Huiberts samenstelde. Want de sociale impact wordt vaak onderschat, is haar ervaring. ‘Mensen zeggen algauw: toerisme is goed voor de economie, maar dat is lang niet altijd het geval.’

Zelf komt Huiberts vaak in de Marokkaanse stad Marrakesh. De afgelopen jaren heeft ze gezien hoe toerisme de stad veranderd heeft. ‘Zo’n twee jaar geleden was ik er buiten het hoogseizoen en toen viel het me op dat het zelfs in die periode erg druk was. Toen ik het daar met locals over had, zeiden ze: ja, het is goed voor de werkgelegenheid, maar de kosten van ons levensonderhoud zijn ook explosief gestegen. Dat heeft me aan het denken gezet over hoe ik zelf bijdraag aan die ongelijkheid.’

Want om toeristen te vermaken, verrijzen overal hippe restaurants en winkels. Daarmee wordt de oorspronkelijke bevolking de stad uitgejaagd. ‘Het is voor hen niet meer te betalen om daar te wonen’, zegt Huiberts.

Op haar lijst prijken verder regels als: maak geen misbruik van je ‘macht’ als toerist door keihard te onderhandelen bij een aankoop met het idee dat de winkelier blij moet zijn dat je iets bij hem of haar koopt. Maar ook: zet je oriëntalistische bril af. Want hoewel je misschien allerlei nieuwe en voor jou vreemde dingen ziet, vormen die dingen voor de mensen die daar wonen hun dagelijks leven.

‘Beste witte toeristen, een wandeling door de historische Medina is geen safari-excursie waarbij je zonder toestemming foto’s van ‘exotische’ mensen in hun natuurlijke habitat kunt schieten’, luidt regel 6. Hier gaat de gouden regel op, zegt Huiberts: behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden.

‘Ik woon zelf in een drukke winkelstraat in Rotterdam. Als ik op zaterdagochtend in mijn pyjamabroek even snel boodschappen haal, vind ik het echt niet prettig als ik als een soort object gefotografeerd word. Dat geldt ook voor andere mensen. Of vraag gewoon of je een foto van ze mag maken. Het kan zijn dat ze er dan iets voor terug willen, maar dat is dan maar zo.’

buikdansshows

Huiberts schuwt ook meer heftige onderwerpen niet in haar blog: uitbuiting en mensenhandel. Als voorbeeld noemt ze de buikdansshows in Marokko, waarvan ze betwijfelt of alle vrouwen dat uit vrije wil doen. Maar ook in andere landen zijn er gevallen waarin de toeristische sector verantwoordelijk is voor uitbuiting.

Volgens verschillende onderzoeken, waarvan een aantal verzameld zijn op de website van Tourist Concern, worden in veel ‘vakantieparadijzen’ grote all-inclusive resorts expres op geïsoleerde plekken gebouwd. Toeristen gaan zich uiteindelijk vervelen en boeken dan excursies georganiseerd door de touroperator. Meestal niet bij lokale gidsen, omdat de reisorganisatie haar klanten op het hart drukt dat ze hun veiligheid buiten het resort niet kunnen garanderen.

De lokale bevolking die werk vindt in zulke resorts, krijgt vaak heel weinig betaald. De beter betaalde posities gaan naar westerlingen, die ook meer doorgroeimogelijkheden hebben. Van lokale ondernemers worden extreem hoge commissies gevraagd door touroperators die hun klanten bij hen brengen.

Een bekend voorbeeld van uitbuiting van dieren zijn de ezels op het Griekse eiland Santorini. Ze moeten met een te zware vracht, toeristen en hun bagage, de steile trappetjes op het eiland op en worden vaak mishandeld.

Al met al zijn er veel dingen om rekening mee te houden als je enigszins ethisch verantwoord vakantie wilt vieren. Sommige zaken zijn zo heftig dat je je kunt afvragen of dat wel de verantwoordelijkheid van de toerist is. Die wil immers alleen maar op vakantie.

Ja, vindt Huiberts. ‘Niet eens zozeer als toerist, maar als mens. In het dagelijks leven denk je als het goed is ook na over de impact van je keuzes, bijvoorbeeld voor kleding of voedsel. Je bent niet ineens van die plicht ontslagen op het moment dat je op vakantie gaat.’

Al is ze de eerste om toe te geven dat het enorm ingewikkeld is. ‘Ik maak me er zelf ook schuldig aan. Ik dacht lokaal mijn souvenirs te kopen, tot een taxichauffeur me vertelde dat de dingen die ik kocht, gemaakt werden in Europa en vervolgens naar Marokko verscheept werden. Niets lokaals aan dus.’ Ze heeft ook niet dé oplossing, maar hoopt vooral bewustwording te creëren. ‘Het zou goed zijn als mensen zich verdiepen in de plek waar ze naartoe gaan. Al focus je slechts op één punt dat je kunt verbeteren, dan ben je er in ieder geval mee bezig.’ 

tips voor ethisch reizen

– Kies een zo duurzaam mogelijke vorm van vervoer. Ga op fietsvakantie of neem de trein in plaats van het vliegtuig. Wel vliegen? Compenseer dan je CO2, maar zoek uit of de organisatie die je kiest een goed beleid heeft wat betreft de locatie en de soort boom die geplant wordt, en hoe wordt gegarandeerd dat de boom blijft staan.

– Geef je geld zo veel mogelijk uit bij lokale ondernemers. Haal je koffie liever in een tentje om de hoek dan bij het plaatselijke filiaal van een internationale keten en kies voor een pension in plaats van een groot hotel dat in handen is van buitenlandse investeerders.

– Bedenk bij de activiteiten die je onderneemt wie er geld aan verdient en wie er eventueel minder van wordt. Lees je van tevoren in.

– Wees je ervan bewust dat het niet respectvol is als je enkel komt ‘aapjes kijken’. Neem de bewoners van je vakantiebestemming serieus en behandel ze zoals jij zelf ook graag behandeld wilt worden.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s